آیت الله مسلم ملکوتی (ره)

 تولد و دوران‌ کودکی‌
حضرت‌ آیت الله‌ میرزا مسلم‌ ملکوتی‌، در پانزدهم‌ خرداد سال‌ ۱۳۰۳ در حومه ی شهرستان‌ سراب‌، واقع‌ در ۱۳۰ کیلومتری‌ تبریز به‌ دنیا آمد. پدرش‌ به‌ شغل‌ کشاورزی‌ روزگار می‌گذراند و دارای‌ تحصیلاتی‌ نیز بود. اشتیاق‌ خانواده‌ آیت الله‌ ملکوتی‌ و نیز علاقه‌ پدر، او را به‌ تحصیل‌ علوم‌ دینی‌ وا داشت‌؛ به‌ گونه‌ای‌ که‌ در پنج‌ یا شش‌ سالگی‌ نزد عالم‌ محل‌ که‌ خود از منسوبین‌ او بود، توانست‌ نوشتن‌ و خواندن‌ را فرا گیرد و با قرآن‌ مجید و معارف‌ آن‌ آشنا شود و بخشی‌ از قرآن‌ را حفظ‌ کند.

دوران‌ تحصیل‌
آیت الله‌ ملکوتی‌، با فرا گرفتن‌ قرآن‌ در زادگاه‌ خود به‌ سراب‌ آمد و در آنجا به‌ فراگیری‌ کتابهای‌ متداول‌ ادبی‌ حوزه‌ علمیه‌، همانند جامع‌ المقدمات‌، سیوطی‌، مغنی‌، مطول‌، منطق‌ و اصول‌ فقه‌ پرداخت‌ و در هفده‌ سالگی‌ برای‌ ادامه ی تحصیل‌، به‌ تبریز رفت‌. در حوزه‌ علمیه‌ تبریز، به‌ مدت‌ چهار سال‌ اقامت‌ داشت‌ و از محضر استادان‌ گرانمایه‌ آن‌ دیار همچون‌ مرحوم‌ آیت الله‌ سید مهدی‌ انگجی‌، مرحوم‌ آیت الله‌ میرزا فتاح‌ شهیدی‌ و مرحوم‌ آیت الله‌ میرزا محمود دوزدوزانی‌. بهره‌ برد و کتابهای‌ شرح‌ لمعه‌، رسائل‌، مکاسب‌ و کفایه‌ الاصول‌ را به‌ پایان‌ رساند. ایشان‌ در طی‌ این‌ سالها، کتابهایی‌ را که‌ پیش‌تر فرا گرفته‌ بودند، به‌ طلابی‌ که‌ تازه‌ وارد حوزه‌ شده‌ بودند، تدریس‌ می‌کردند.

با اتمام‌ دوره‌ سطح‌، در سال‌ ۱۳۲۱ به‌ منظور ادامه ی تحصیل‌ و بهره‌گیری‌ از محضر عالمان‌ و دانشمندان‌ قم‌، بدانجا روانه‌ شد. از نخستین‌ روزهای‌ سکونت‌ در شهر قم‌، به‌ جد و جهد، در درس‌ بزرگان‌ حوزه‌ علمیه‌ حاضر شد و در علوم‌ معقول‌ و منقول‌، از محضر بزرگانی‌ چون‌ امام‌ خمینی‌(ره‌) و علامه‌ طباطبایی‌ بهره‌ برد. سپس‌ به‌ حوزه‌ علمیه‌ مشهد عزیمت‌ کرد و ضمن‌ انس‌ با آستان‌ ملکوتی‌ علی‌ بن‌ موسی‌ الرضا(ع‌) از درس‌ بزرگان‌ آن‌ دیار، همچون‌ آیت الله‌ میرزا مهدی‌ اصفهانی‌ استفاده‌ نمود.

شوق‌ فراگیری‌ علوم‌ دینی‌، آیت الله‌ ملکوتی‌ را در سال‌ ۱۳۳۴ به‌ سمت‌ نجف‌ اشرف‌ کشاند. انوار علوی‌ چنان‌ بر سر ایشان‌ سایه‌ افکند که‌ توانست‌ در آن‌ دیار، به‌ درس‌ بزرگانی‌ چون‌ آیت الله‌ سید ابوالقاسم‌ خویی‌، آیت الله‌ سید محسن‌ حکیم‌ راه‌ یابد و کسب‌ فیض‌ نماید؛ همچنین‌ در این‌ مدت‌ از تربیت‌ شاگردان‌ ممتاز در فقه‌، اصول‌، فلسفه‌، کلام‌، ریاضی‌ و … غافل‌ نماند و بدین‌ ترتیب‌، دین‌ خود را به‌ حوزه‌ علمیه‌ آن‌ دیار نیز ادا کرد. اقامت‌ دوازده‌ ساله‌ ایشان‌ در نجف‌، در سال‌ ۱۳۴۶ به‌ پایان‌ رسید و ایشان‌ برای‌ سپری‌ کردن‌ اوقات‌ فراغت‌ در تابستان‌، به‌ ایران‌ آمد. با به‌ پایان‌ رسیدن‌ تابستان‌، بار دیگر قصد نجف‌ اشرف‌ نمود؛ اما درگیریهای‌ آن‌ روز دولت‌ ایران‌ و عراق‌ که‌ به‌ نا امن‌ شدن‌ مرزها انجامیده‌ بود، او را از تصمیم‌ خود بازداشت‌ و دیگر باز، عازم‌ شهر مقدس‌ قم‌ شد.
آیت الله‌ ملکوتی‌، با ورود به‌ شهر قم‌، تدریس‌ فقه‌ و اصول‌ را آغاز کرد که‌ با استقبال‌ فراوان‌ طلاب‌ مستعد روبرو شد و نیز ایشان‌ در کنار آن‌ به‌ تدریس‌ فلسفه‌ می‌پرداخت‌ که‌ حاصل‌ آن‌، ظهور طلابی‌ فرهیخته‌ در حوزه‌ علمیه‌ امروز ماست‌.

استادان‌ و دوستان‌
دوران‌ تحصیل‌ آیت الله‌ ملکوتی‌، در محضر بزرگانی‌ سپری‌ شده‌ است‌ که‌ نام‌ هر کدام‌، همچون‌ ستاره‌ای‌ در آسمان‌ تشیع‌ می‌درخشد.
ایشان‌ در تبریز، دروس‌ سطح‌ را نزد مرحوم‌ آیت الله‌ میرزا فتاح‌ شهیدی‌، مرحوم‌ آیت الله سید کاظم‌ شریعتمداری‌، مرحوم‌ آیت الله‌ میرزا محمود دوزدوزانی‌ و مرحوم‌ آیت الله‌ سید مهدی‌ انگجی‌ آموخت‌. با ورود به‌ قم‌، در درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ آقایان‌ مرحوم‌ حاج‌ میرزا محمد فیض‌ قمی‌ و سید محمد حجت‌ شرکت‌ نمود. با ورود آیت الله‌ بروجردی‌ به‌ قم‌ از درس‌ ایشان‌ نیز بهره‌ برد و در علوم‌ عقلی‌ به‌ درس‌ حضرت‌ امام‌ خمینی‌(ره‌) رفت‌. ایشان‌ از امام‌(ره‌) به‌ دقت‌، جدیت‌ و همت‌ بلند معظم‌ له‌ یاد می‌کند و از سجایای‌ اخلاقی‌ ایشان‌، حضور دائمی‌ در نماز جماعت‌ را بر می‌شمرد. همچنین‌ ایشان‌ در علوم‌ عقلی‌ از میرزا مهدی‌ مازندرانی‌، شیخ‌ ابوالقاسم‌ اصفهانی‌، میرزا مهدی‌ آشتیانی‌ و علامه‌ طباطبایی‌ نیز بهره‌ برده‌ است‌.

در مشهد نیز به‌ درس‌ فلسفه‌ شیخ‌ سیف‌ الله‌ ایسی‌ میانجی‌ و هیأت‌ و ریاضیات‌ شیخ‌ محمد رضا کرباسی‌ رفت‌ و نیز از محضر آیت الله‌ میرزا مهدی‌ اصفهانی‌ بهره‌های‌ فراوان‌ برد.
استادان‌ ایشان‌ در نجف‌، میرزا عبدالهادی‌ شیرازی‌، سید محسن‌ حکیم‌، سید محمود شاهرودی‌ و شیخ‌ حسین‌ حلی‌بودند که‌ در درسهای‌ خارج‌ فقه‌ آنان‌ شرکت‌ می‌نموده‌ است‌ و نیز در درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ آیت الله‌ ابوالقاسم‌ خویی‌ حضور مداوم‌ داشته‌ است‌.
ایشان‌ از دوستان‌ دوره‌ طلبگی‌ خود به‌ شیخ‌ اسدالله‌ اصفهانی‌ و آقا سعید اشراقی‌ اشاره‌ می‌کند که‌ هماره‌ با آنها به‌ مباحثه‌ دروس‌ فرا گرفته‌ شده‌، می‌پرداخته‌ است‌.

فعالیتهای‌ علمی‌ و فرهنگی‌
آیت الله‌ ملکوتی‌، در عمر شریف‌ خود فعالیتهای‌ فرهنگی‌ شایانی‌ را به‌ جامعه‌ شیعه‌ تقدیم‌ نموده‌ است‌ که‌ از آنها به‌ ذکر تألیفات‌ و تدریسها بسنده‌ می‌کنیم‌:

تألیفات‌
۱) الربا فی‌ التشریع‌ الاسلامی‌؛
۲) مسجد، مسجد شد (تاریخ‌ کامل‌ آذربایجان‌؛)
۳) المحاکمات‌ (نقد و بررسی‌ نظریات‌ مرحوم‌ میرزای‌ نایینی‌ و مقایسه‌ آن‌ با نظریات‌ دیگر علما؛)
۴) شرح‌ کفایه‌ الاصول‌؛
۵) یک‌ دوره‌ اصول‌ مدوّن‌؛
۶) حاشیه‌ بر اسفار؛
۷) حاشیه‌ بر شفا؛
۸) الامن‌ العالم‌ فی‌ الاسلام‌ او الامر بالمعروف‌ و النهی‌ عن‌ المنکر؛
۹) تفسیر سوره ی فاتحه‌؛
۱۰) المنافقون‌ فی‌ القرآن‌ و السنه‌ و التاریخ‌؛
۱۱) الفرق‌ بین‌ الدین‌ و العلم‌ و الفلسفه‌؛
۱۲) رساله‌ توضیح‌ المسائل‌؛
۱۳) مناسک‌ حج‌؛
۱۴) مقتل‌ الامام‌ الحسین‌(ع‌)؛
۱۵) الحاشیه‌ علی‌ العروه‌ الوثقی‌؛
۱۶) الصلوه‌؛
۱۷) الحدود و الدیات‌؛
۱۸) رقبات‌ موقوفه‌ طبق‌ وقف‌ نامه‌.

تدریس‌ها
آیت الله‌ مسلم‌ ملکوتی‌ طبق‌ سنت‌ حوزه‌های‌ علمیه‌، هم‌ زمان‌ با تحصیل‌ به‌ تدریس‌ دروس‌ به‌ طلاب‌ بعد از خود می‌پرداخت‌ و در فقه‌ و اصول‌، فلسفه‌، کلام‌، هیأت‌، ریاضی‌ و … صاحب‌ شاگردانی‌ زبده‌ بود و سه‌ حوزه‌ قم‌، نجف‌ و مشهد خاطره ی سالها تدریس‌ ایشان‌ را در ذهن‌ دارد.

فعالیت‌های‌ سیاسی‌
زندگی‌ آیت الله‌ ملکوتی‌ همچون‌ بسیاری‌ دیگر از علمای‌ راستین‌، با مبارزات‌ و فعالیتهای‌ سیاسی‌ بسیاری‌ همراه‌ بود. در زمان‌ سلطه‌ حکومت‌ ستمشاهی‌، ایشان‌ لحظه‌ای‌ از مبارزه‌ با آن‌ رژیم‌ سرباز نزد و حتی‌ دیگران‌ را به‌ فعالیت‌ و مبارزه‌ بر ضد شاه‌ تشویق‌ می‌کرد.
آیت الله‌ مسلم‌ ملکوتی‌ با تأسیس‌ کتابخانه‌ و صندوق‌ قرض‌ الحسنه‌ المهدی‌ در شهر سراب‌، زادگاه‌ خود، بر آن‌ شد که‌ با جذب‌ جوانان‌ متدین‌، آنها را برای‌ مبارزه‌ بر ضد رژیم‌ شاه‌ منسجم‌ و متشکل‌ سازد و در ضمن‌، مبانی‌ اعتقادات‌ آنها را نیز تقویت‌ کند.

از فعالیتهای‌ دیگر ایشان‌ در پیش‌ از انقلاب‌، عضویت‌ در جامعه‌ مدرسین‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ بود. در آن‌ روزگار، جلسات‌ جامعه‌ مدرسین‌ به‌ صورت‌ مخفی‌ و در خانه ی افراد عضو، برگزار می‌شد. آیت الله‌ ملکوتی‌ با حضور مستمر در جلسات‌ جامعه‌ مدرسین‌، امضای‌ نامه‌های‌ آن‌ مرکز در حمایت‌ از نهضت‌ امام‌ خمینی‌(ره‌) و تبادل‌ نظر با گروهها و جناحهای‌ سیاسی‌ برای‌ وحدت‌ هر چه‌ بیشتر، نام‌ خود را در شمار یاران‌ باوفای‌ انقلاب‌ و امام‌(ره‌) رقم‌ می‌زد. افشاگری‌های‌ ایشان‌ در آن‌ سالها، باعث‌ شده‌ بود که‌ ساواک‌ بارها ایشان‌ را در قم‌ و آذربایجان‌ تحت‌ تعقیب‌ قرار دهد. حضرت‌ آیت الله‌ ملکوتی‌، در سالهای‌ مبارزه‌ بر ضد رژیم‌ با تبعیت‌ و پیروی‌ محض‌ از فرمانهای‌ حضرت‌ امام‌ خمینی‌(ره‌) در برابر گروهها و دسته‌های‌ انحرافی‌ و التقاطی‌ ایستاد و بر اسلامی‌ بودن‌ حرکت‌، پافشاری‌ نمود.

فعالیتهای‌ سیاسی‌ ایشان‌ به‌ پیش‌ از انقلاب‌ محدود نشد. با پیروزی‌ انقلاب‌ شکوهمند اسلامی‌ ایران‌ در بهمن‌ ۱۳۵۷، حضور سبز و پر صلابت‌ ایشان‌ در عرصه‌های‌ گوناگون‌ انقلاب‌، به‌ بسیاری‌ از مبارزان‌، امید می‌بخشید. ایشان‌ با شرکت‌ مستمر در دفتر استفتائات‌ امام‌(ره‌) به‌ مستحکم‌ کردن‌ پیوند امام‌ و امت‌ و نیز به‌ حل‌ مشکلات‌ فقهی‌ مردم‌ می‌پرداخت‌ و نیز به‌ نمایندگی‌ از طرف‌ امام‌(ره‌) برای‌ حل‌ مشکلات‌ مردم‌ آذربایجان‌ و زنجان‌، به‌ آن‌ دیار شتافت‌.

با شهادت‌ آیت الله‌ مدنی‌، امام‌ جمعه‌ تبریز، در سال‌ ۱۳۶۰، امام‌ خمینی‌(ره‌) آیت الله‌ ملکوتی‌ را به‌ نمایندگی‌ خود در آذربایجان‌ و نیز به‌ عنوان‌ امام‌ جمعه‌ تبریز برگزید. تبریز در آن‌ سالها دست‌ خوش‌ نزاعها و تحریک‌ گروهکهای‌ ضد نظام‌ برای‌ ایجاد یأس‌ از انقلاب‌ اسلامی‌ بود. آیت الله‌ ملکوتی‌ با افشای‌ این‌ دسیسه‌ها و دعوت‌ مردم‌ و گروه‌های‌ هوادار انقلاب‌ به‌ وحدت‌ و یکپارچگی‌، دشمنان‌ را از رسیدن‌ به‌ اهداف‌ خود مأیوس‌ نمود. ایشان‌ بارها و بارها در خطبه‌های‌ نماز جمعه‌ و دیگر سخنرانیها، مردم‌ را به‌ حضور پر شور در جبهه‌های‌ جنگ‌ و کمک‌ به‌ رزمندگان‌ دلیر اسلام‌ فرا خواند و خود نیز از حمایت‌ مادی‌ و معنوی‌ رزم‌ آوران‌ دفاع‌ مقدس‌ دریغ‌ نورزید.
همچنین‌ آیت الله‌ ملکوتی‌ در دوره ی اول‌ و دوم‌ مجلس‌ خبرگان‌ رهبری‌، به‌ نمایندگی‌ از طرف‌ مردم‌ آذربایجان‌ شرقی‌ عضویت‌ داشت‌ و خدمات‌ شایانی‌ را در این‌ عرصه‌ نیز به‌ انجام‌ رساند.

آیت الله‌ ملکوتی‌ در سال‌ ۱۳۷۳، با دعوت‌ برخی‌ بزرگان‌ حوزه‌ علمیه‌ قم‌ و نیز موافقت‌ مقام‌ معظم‌ رهبری‌ از تبریز به‌ قم‌ آمد و با بر پا کردن‌ درس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌، بسیاری‌ از طلاب‌ علوم‌ دینی‌ را شیفته ی درس‌ خویش‌ ساخت‌ و بدین‌ وسیله‌، سیره ی علما و دانشمندان‌ این‌ حوزه‌ سترگ‌ را پاس‌ داشت‌.

حضرت آیت الله مسلم ملکوتی  در بامداد روز پنج شنبه ۱۳۹۳/۰۲/۰۴ دعوت حق را لبیک گفت و به ملکوت اعلی پیوست.
«روحش شاد و یادش گرامی باد»